ભારતમાં Cybercrime Laws: તમારો Phone ચોરાય ત્યારે તમારા Rights

આ article phone theft અને data misuse ને લગતા મુખ્ય ભારતીય laws નો સારાંશ આપે છે. તમારી situation ને લગતી legal advice માટે, practising advocate ની સલાહ લો.

• IPC Section 379 — Theft (3 વર્ષ સુધીની જેલ + fine). તમારો phone ચોરાય ત્યારે લાગુ પડે છે — છીનવાય, ખિસ્સામાંથી કઢાય, અથવા room માંથી લઈ જવાય. આ cognizable offence છે, એટલે કે police warrant વગર arrest કરી શકે છે અને FIR register કરવી જ પડે. તેઓ ના પાડી શકતા નથી. જો પાડે, તો તમે SP અથવા Magistrate પાસે જઈ શકો છો.
• IPC Section 380 — Theft in Dwelling House (7 વર્ષ સુધીની જેલ + fine). જો phone તમારા ઘર, hotel room, અથવા તમે રહેતા હો એવા કોઈ પણ building માંથી ચોરાયો હોય તો લાગુ પડે છે. Section 379 કરતાં વધુ penalty — જો theft building ની અંદર થયો હોય તો તમારી FIR માં આ specify કરો.
• IT Act Section 66C — Identity Theft (3 વર્ષ સુધી + ₹1 lakh સુધીનો fine). જો કોઈ તમારો phone ચોર્યા પછી તમારા Aadhaar, PAN, DigiLocker documents, અથવા digital signatures નો fraudulently ઉપયોગ કરે તો લાગુ પડે છે. કોઈ પણ electronic signature, password, અથવા unique identification feature ના misuse ને cover કરે છે.
• IT Act Section 66D — Cheating by Impersonation Using Computer (3 વર્ષ સુધી + ₹1 lakh સુધીનો fine). જો કોઈ તમારો phone વાપરીને તમારો impersonate કરે — દા.ત., તમારા contacts ને પૈસા મોકલવા માટે ફસાવવા તમારા WhatsApp નો ઉપયોગ કરે — તો લાગુ પડે છે. જો તમારા contacts પાસેથી પૈસા પડાવવામાં આવ્યા હોય તો 379 ઉપરાંત આ પણ file કરો.
• IT Act Section 43 — Unauthorised Access / Data Theft (civil liability — ₹1 crore સુધીનું compensation). જો કોઈ ચોરાયેલા phone પર તમારો email, social media, અથવા store કરેલી files ને authorisation વગર access કરે તો લાગુ પડે છે. Criminal prosecution ને બદલે, અથવા સાથે, compensation જોઈતું હોય ત્યારે useful civil remedy.
• BNS Section 303 (અગાઉ IPC 420) — Cheating and Dishonestly Inducing Delivery of Property (7 વર્ષ સુધી + fine). જો ચોરે તમારો phone અથવા identity વાપરીને બીજા પાસેથી fraudulently પૈસા અથવા property મેળવ્યા હોય તો લાગુ પડે છે — દા.ત., UPI fraud cases જ્યાં ચોરે તમારો impersonate કરીને પૈસા મેળવ્યા હોય.

• Police એ theft માટે FIR register કરવી જ પડે (IPC 379) — Phone theft એ cognizable offence છે. Police કાયદેસર રીતે FIR ને બદલે તમને non-cognizable report (NCR) નથી આપી શકતા. જો તેઓ ના પાડે, તો Lalita Kumari vs Government of UP (2013) ના Supreme Court ruling નો ઉલ્લેખ કરો, જેમાં તમામ cognizable offences માટે FIR registration ફરજિયાત ઠરાવવામાં આવ્યું હતું.
• તમને FIR ની free copy મેળવવાનો હક છે — Section 154(2) CrPC હેઠળ, તમને FIR ની signed copy મફતમાં મળવી જ જોઈએ. જો તેઓ પૈસા માંગે અથવા ના પાડે, તો SP પાસે escalate કરો.
• તમે કોઈ પણ police station પર complaint file કરી શકો છો — 2013 થી, jurisdiction ને ધ્યાનમાં લીધા વગર તમે કોઈ પણ police station પર "Zero FIR" file કરી શકો છો. પછી FIR સાચા station પર transfer થાય છે.
• Police ના પાડે તો SP અથવા Magistrate પાસે escalate કરો — Superintendent of Police ને written complaint મોકલો, અથવા CrPC Section 156(3) હેઠળ Judicial Magistrate સમક્ષ private complaint file કરો — Magistrate police ને investigate કરવાનો direction આપી શકે છે.
• Cybercrime complaints online file કરી શકાય છે — IT Act offences (identity theft, UPI fraud) માટે, cybercrime.gov.in પર file કરો. Initial complaint માટે police station જવાની જરૂર નથી.

• Phone physically ચોરાયો — Local police station (IPC 379/380 હેઠળ FIR). પછી IMEI block કરવા sancharsaathi.gov.in પર CEIR.
• UPI fraud / account માંથી પૈસા ચોરાયા — તરત જ 1930 (Cybercrime Helpline) પર call કરો. cybercrime.gov.in પર "Financial Fraud" હેઠળ પણ file કરો.
• WhatsApp take over થયું / identity impersonation — cybercrime.gov.in પર "Other Cybercrime" હેઠળ. support@whatsapp.com પર WhatsApp ને પણ report કરો.
• Aadhaar અથવા PAN નો misuse થયો — uidai.gov.in પર UIDAI અથવા 1947 પર call. cybercrime.gov.in અને local police station પણ.
• ચોરાયેલા phone માંથી data access થયો — cybercrime.gov.in પર IT Act 43/66C હેઠળ. આ માટે local police પણ FIR file કરી શકે છે.

• 1930 — Cybercrime Helpline
• 112 — National Emergency
• 1947 — UIDAI / Aadhaar
• 14440 — DigiLocker Support